Wetenschap

Medewerkers van farmabedrijven spannen zich dagelijks in om (nieuwe) geneesmiddelen te ontwikkelen en naar de markt te brengen. Met als uiteindelijk doel om mensen beter te maken. Volkskrant-columnist Hans van Maanen beweerde recentelijk het tegenovergestelde: farmabedrijven jagen mensen de dood in. En wel door de wetenschappelijke literatuur te vervuilen. “De verhoogde zelfmoordkans bij jongeren die antidepressiva gebruiken werd verzwegen, de kans op borstkanker bij vrouwen die langdurig hormonen slikten weggemoffeld, bijwerkingen van pijnstillers niet duidelijk gemeld”, aldus de publicist. Een pittige stellingname, die vraagt om een antwoord van de farma zelf. Henk Jan Out, werkzaam bij MSD en sinds kort bijzonder hoogleraar farmaceutische geneeskunde in Nijmegen, zegt dat bij het publiceren van onderzoek sinds 2005 veel ten goede is veranderd, met name op het gebied van transparantie. Farmaceuten en academici zijn samen verantwoordelijk voor een objectieve berichtgeving, stelt hij. “Van de op oude beelden gebaseerde stemmingmakerij van een wetenschapsjournalist wordt in ieder geval niemand beter.” In deze dialoog zetten we de journalist en de wetenschapper
tegenover elkaar.

Overige dialogen

Henk Jan Out (Radbout Universiteit)

De farmaceutische industrie vervuilt de wetenschappelijke literatuur: wetenschapsjournalisten beweren het al jaren. Volgens bijzonder hoogleraar Henk Jan Out (ook werkzaam voor MSD) is het veel journalisten ontgaan dat in de laatste vijf jaar in medische publicaties veel meer transparantie is gekomen.

Met zijn nieuwe leerstoel farmaceutische geneeskunde gaat hij zich juist over dit onderwerp buigen. Met name de hard aangezette toon in de kritieken aan het adres van de farma stuit hem tegen de borst. “Hans van Maanen schrijft in de Volkskrant letterlijk dat wij mensen de dood in jagen. Dat soort taalgebruik vind ik echt geen pas geven in dit soort discussies.” Bovendien blijven volgens hem journalisten steeds teruggrijpen naar oude incidenten, terwijl de interne code bij publicaties intussen volledig is veranderd. Henk Jan Out: “Het is belangrijk om een verschil te maken tussen affaires vóór 2005 en daarna.
Er is in de afgelopen vijf jaar namelijk heel veel ten goede veranderd en de resultaten van wetenschappelijke onderzoeken zijn veel transparanter geworden. Dat is indertijd aangezwengeld door de medische redacties, maar de farmaceutische industrie heeft zich daar collectief aan verbonden en uitgesproken zich eraan te zullen houden. Dat heeft alles anders gemaakt. De geijkte voorbeelden die nu nog steeds worden aangehaald, zoals paroxetine (een antidepressivum dat in verband werd gebracht met een toename van het aantal zelfmoordpogingen, red.), zijn, nog even los van wie daar toen fout zat, van vóór die tijd.”

Sjoemelen
“Alle wetenschappelijke onderzoeken worden nu bij aanvang geregistreerd in openbare databases, zoals clinicaltrials.gov. Daarin moeten alle gegevens over het onderzoek staan zoals de populatie, de methodes en de eindpunten. Wetenschappelijke redacties hebben afgesproken om geen resultaten meer te publiceren van onderzoeken die niet zijn opgenomen in zo’n database. Sjoemelen met bijvoorbeeld eindpunten kan dan nog steeds wel, maar het is veel makkelijker geworden om dat te controleren. Eén van mijn bezigheden als verse hoogleraar is om daar onderzoek naar te doen. Op basis van deze openbare databanken gaan we bekijken hoe groot de verschillen zijn tussen de gepubliceerde data en de oorspronkelijke onderzoeksgegevens.” Daarmee wordt het voor farmaceuten een stuk moeilijker om te sjoemelen. Maar is het dan helemaal niet meer mogelijk om creatief om te gaan met de uitkomsten van een onderzoek? Out: “Natuurlijk zal het, helaas, nog steeds voorkomen dat resultaten enigszins misleidend worden gepresenteerd. Maar dat is nu wel veel moeilijker geworden. Ik vind het flauw alleen maar te wijzen naar de farmaceutische industrie. Zo’n publicatiebias komt bij academisch gefinancierde onderzoeken ook voor. Een onderzoeker staat nou eenmaal niet te springen om te publiceren dat hij er naast zat met zijn zijn werkhypothese. Dat soort resultaten halen dan ook veel minder vaak de medische tijdschriften.”

Medische redacties
“Redacties van die tijdschriften hebben hierin ook een belangrijke rol. Zij zijn zelf niet transparant in wat ze nu afwijzen en wat ze publiceren. En een artikel over een negatieve studie is veel minder sensationeel dan een positieve uitkomst. Uiteindelijk willen ze ook gewoon elders geciteerd worden. Ik zou weleens een onderzoek willen zien naar wat medische redacties krijgen aangeboden en wat ze daarvan wel en niet publiceren. Dan zul je ongetwijfeld zien dat daar ook een hele sterke selectie zit en een neiging naar het publiceren van vooral gunstige onderzoeken.” Niet alleen haalt Van Maanen hard uit naar de farmacie, hij impliceert ook nogal wat over de integriteit van de betrokken wetenschappelijke onderzoekers, meent Out. “Als bedrijf kun je zo’n onderzoek niet in isolatie doen; daarvoor werk je samen met onderzoekers. Bij publicatie ondertekenen die een brief waarin staat dat zij achter de data staan zoals die worden genoemd. Die wetenschappers zijn prima in staat om hun eigen integriteit te bewaren, daar hebben ze zelf ook belang bij voor hun eigen geloofwaardigheid. Farmaceuten en academici zijn samen verantwoordelijk voor een objectieve berichtgeving. Wetenschapsjournalisten hebben een heel belangrijke rol om dat op een begrijpelijke manier over te brengen aan het gewone publiek. Ook daarom vind ik het taalgebruik zo belangrijk en steekt het me als er zulke overtrokken termen worden gebruikt. Dat is stemmingmakerij en daar is niemand mee geholpen.” Feit blijft dat – mede door affaires uit het verleden - de farmacie een slechte naam heeft bij het grote publiek. Het idee dat geld belangrijker is dan de gezondheid van de bevolking is hardnekkig. Wat kan de industrie nog doen om het imago te verbeteren? Out: “We moeten meer laten zien wat we wel doen en ons niet zo in de verdediging laten drukken. Daar werk ik natuurlijk nu ook aan mee, maar we moeten meer laten zien dat we ook goede dingen doen. Als er fouten worden gemaakt, is het belangrijk om dat toe te geven. Transparantie is heel belangrijk voor iedereen. Niet alleen in de farma, maar bijvoorbeeld ook bij academisch gesponsord onderzoek. Overal worden fouten gemaakt. We moeten daar open over zijn. Farmaceutische bedrijven spelen een grote rol en dat is iets om trots op te zijn. Daar mogen we best wat meer mee naar buiten komen.”

Hans van Maanen

De farmaceutische industrie beschadigt het vertrouwen in de wetenschap, vindt wetenschapsjournalist Hans van Maanen. “Het lijkt er nu op dat farmaceuten omzet belangrijker vinden dan de waarheid. Dat kun je je voor een deel nog wel voorstellen, maar om dan te gaan jokken, dat gaat natuurlijk echt te ver.”

Van Maanen hield eind vorig jaar een masterclass, waarin hij nog eens tekeer ging tegen de farmaceutische industrie. Die zou volgens hem de wetenschappelijke literatuur vervuilen door het publiceren van halve waarheden en misleidende informatie om er zelf gunstiger uit te komen. “Uit onderzoek blijkt steeds weer dat er een enorme publicatiebias is bij onderzoeken die in opdracht van farmaceuten gedaan zijn. Als de uitkomst gunstig is voor de farmaceut, wordt zo’n artikel wel vier of vijf keer aangeboden. Bij een ongunstige uitkomst houden ze zich stil of houden ze zelfs informatie achter. Bovendien blijkt dat als het ongunstig uitpakt, dat ze het dan zo presenteren dat het toch nog wat lijkt. Dan wordt er bijvoorbeeld nadruk gelegd op eindpunten die aan het begin van het onderzoek helemaal niet zijn afgesproken. Er zijn natuurlijk een heleboel methodes om de wetenschap te tillen en dat gebeurt ook, dat staat buiten kijf. Het wordt ook niet ontkend door de farma. Het enige dat ze nu zeggen is: dat was vroeger en nu komt het niet meer voor. Maar er komen nog steeds nieuwe affaires naar voren.”

Verdienste
Sinds 2005 publiceren wetenschappelijke tijdschriften niet meer over onderzoeken die niet vooraf in een openbare database zijn aangekondigd. Dat maakt het moeilijker om achteraf de resultaten te verdraaien. Maar Van Maanen vindt dat geen verdienste van de farmaceutische industrie zelf. “Het is waar dat de controle nu beter is, maar dat is omdat de gezamenlijke redacties van medische tijdschriften de handen ineen hebben geslagen en de FDA in actie is gekomen. Daar zat geen enkel initiatief van de farmacie bij. Farmamensen kunnen nu wel roepen dat ze het ook schande vinden en niet meer willen dat het voorkomt, maar ik vind dat ze dat dan ook moeten laten zien in daden. Maak maar alle interne documenten openbaar zonder dat het moet worden afgedwongen, zodat iedereen alle uitkomsten kan zien. Ook als die ongunstig zijn. Dat zou een blijk van goede wil zijn.”
Ook de wetenschappelijke redacties hebben soms boter op hun hoofd, menen farmaceuten. Die bepalen immers welke artikelen wel of niet gepubliceerd worden en kiezen vaak voor de meest spectaculaire resultaten. Hans van Maanen: “Je kunt het wel voor een deel afschuiven op medische tijdschriften, maar die weten ook niet altijd alles en moeten ook afgaan op de informatie die ze krijgen. Met nul-resultaten kom je natuurlijk moeilijker in de media dan met spectaculaire resultaten. Maar er zijn ook tijdschriften die die negatieve uitkomsten maar al te graag opnemen. Het spektakel gaat naar de grote tijdschriften en de kranten, en de kleine tijdschriften doen de weerleggingen. De ‘gewone’ media zijn vrij weerloos op dit gebied, die kunnen alleen maar afgaan op de persberichten en de medische tijdschriften. Zij hebben niet de tijd en de mankracht om elke keer zelf diepgaand uit te zoeken of de berichtgeving klopt met de feitelijke uitkomsten van een onderzoek. Daar moet de farmaceutische industrie echt verantwoordelijkheid nemen en de zaken weergeven zoals ze zijn. Wetenschap is gebaseerd op vertrouwen. De grootste schade die de farma op deze manier heeft aangericht, is misschien niet eens dat ze de literatuur hebben vervuild, maar dat ze het vertrouwen in de wetenschap hebben beschadigd. In groter sociaal verband is dat rampzalig.” Is het wel eerlijk om de farmaceutische industrie alleen maar weg te zetten als de grote boze kapitalist? Een groot deel van het geld dat nodig is voor het ontwikkelen van nieuwe medicatie komt van diezelfde farmaceutische bedrijven. Belangenverstrengeling is daarmee onvermijdelijk. Hans van Maanen: “Dat wordt wel steeds geroepen, maar farmabedrijven zijn tegenwoordig helemaal niet meer zo innovatief als ze zelf beweren. De grootste innovatie in geneesmiddelen zit bij kleine start-up bedrijfjes. Die worden gewoon gefinancierd door de belastingbetaler, want die komen van de universiteit. Pas als zij een veelbelovend product in patent hebben, worden ze opgekocht door de grote farmaceuten. Dat kun je nauwelijks meer innovatie noemen. De algemene kritiek is dat de farmaceutische industrie meer geld uitgeeft aan marketing en rechtszaken dan aan research & development. Ik vind het een valse voorstelling van zaken om te zeggen dat het grootste deel van medicijnontwikkeling uit de hoek komt van de farmaceuten.”

Onschuld
“Natuurlijk doet de farma ook goede dingen, maar het ergert me als mensen als professor Out de vermoorde onschuld gaan spelen. Hij haalt in zijn oratie het probiotica-onderzoek aan, waarbij ook heel wat misging, als voorbeeld dat dit net zo goed voorkomt bij onderzoeken die door de overheid worden gesponsord. Dat vind ik een flauwe jij-bak, en bovendien vertelt hij er dan niet bij dat dat onderzoek deels óók door de industrie werd gefinancierd. Daar doet hij dan weer eigenlijk precies hetzelfde: de werkelijkheid verdraaien door informatie weg te laten.” Van Maanen heeft tot slot nog wel een uitdaging voor Henk Jan Out. “Hij beweert dat het nu zoveel is verbeterd. Als binnenkort blijkt dat er dan tóch nog gegevens worden achtergehouden of onderzoeken misleidend worden gepresenteerd door zijn bedrijf MSD, laat hij dan zijn hoogleraarschap neerleggen. Hij zegt met zoveel bravoure dat het niet meer voorkomt, dan vind ik ook dat hij er een consequentie aan moet verbinden om geloofwaardig te zijn. Anderzijds: als de komende vijf jaar niets boven water komt, zal ik niks lelijks meer zeggen over de farmaceutische industrie.”