Proefdieren

We doen in Nederland alles wat binnen ons vermogen ligt om alternatieven voor het gebruik van proefdieren te ontwikkelen en implementeren. Het is een stelling waar je het wel of niet mee eens kunt zijn, en in deze dialoog zijn beide ‘smaken’ vertegenwoordigd. Voor Marja Zuidgeest, directeur en ‘het gezicht’ van de stichting Proefdiervrij, wordt bij lange na niet hard genoeg gelopen. We stonden er enige tijd geleden misschien nog aardig voor in Nederland, maar bij gebrek aan échte interesse en doortastendheid bij met name de overheid, zijn we onze voorsprong aan het verliezen, betoogt zij. Met diverse initiatieven, deels opgehangen aan Proefdierendag (24 april) en deels ook aan de komende Tweede Kamerverkiezingen, doet haar stichting er alles aan om het onderwerp weer hoog op de agenda te krijgen. Daar heeft Ronald Bontrop, die leiding geeft aan het ‘primatencentrum’ in Rijswijk en dus dagelijks met proefdierenonderzoek te maken heeft, natuurlijk geen enkele moeite mee. “We zijn al goed bezig, maar het kan altijd nog beter”, luidt zijn credo. Maar met veel meer instemming dan Zuidgeest reageert hij op de stelling dat betrokken partijen in Nederland doen wat ze kunnen. Willen we meer doen, dan kan dat alleen door ook meer middelen vrij te maken. “En dan nog geldt dat het een zaak van lange adem is.

Overige dialogen

Ronald Bontrop (BPRC)

“Natuurlijk wil je altijd meer doen om proefdiergebruik terug te dringen. Maar er gebeurt al heel veel en gezien de beschikbare mogelijkheden en middelen durf ik de stelling wel aan dat alle partijen in Nederland hun verantwoordelijkheid volop nemen.” Ronald Bontrop, directeur van het primatencentrum in Rijswijk, toont zich optimistisch over de vooruitgang.


Het Biomedical Primate Research Centre (BPRC) in Rijswijk staat symbool voor de verbetering van het dierenwelzijn in Nederland. Het centrum heeft in de afgelopen jaren een enorme verbouwing doorgemaakt waarbij het welzijn van de apen centraal stond en alle aanpassingen volgens de meest moderne normen zijn gedaan. “Het is belangrijk te investeren in grote kooien, kooiverrijking en in het trainen van dieren om stress te verminderen. We zijn al goed bezig, maar het kan altijd nog beter”, zei directeur Ronald Bontrop afgelopen najaar in Nefarma&. Datzelfde statement gaat net zo goed op voor de wens, ook in Rijswijk, om het proefdiergebruik terug te dringen en alternatieve vormen van onderzoek te ontwikkelen. “Je zou kunnen zeggen dat we continu werken aan de opheffing van onszelf”, zegt Bontrop daarover. Hij is dan ook positief ingesteld waar het gaat om de inzet van alle betrokkenen om tot die alternatieven te komen. “Ik geloof oprecht dat iedereen zijn verantwoordelijkheden erkent en zijn uiterste best doet om waar mogelijk de drie v’s (vervangen, verminderen, verfijnen - red.) toe te passen. Als je dat nog verder wil versterken, dan kan dat natuurlijk, maar dan moet er meer geld in. We hebben met z’n allen de verplichting om het gebruik van dierproeven zo snel mogelijk af te bouwen, maar we moeten de realiteit daarbij niet uit het oog verliezen. Afschaffen doe je niet in één klap, dat is een zaak van lange adem.” Dat het zo snel niet gaat, heeft volgens Bontrop ook een andere verklaring: “Vergeet niet dat we overal in de samenleving vragen om maximale veiligheid, dat we alle risico’s willen uitbannen. Vaak val je dan terug op bestaande, oude manieren om die zekerheid te kunnen bieden.”

Met Zuidgeest deelt Bontrop de opvatting dat als we écht iets willen op dit gebied, er meer geld in moet worden gestoken. “We moeten het nog veel meer als serieuze wetenschap beschouwen en het onderzoek dus extra stimuleren. De basis in Nederland is goed, op het gebied van dierenwelzijn en 3v-onderzoek lopen we samen met Engeland voorop. Alternatievenonderzoek is een belangrijk métier en dat wordt ook wel erkend. Niet eens alleen vanuit de maatschappelijke druk; bedrijven hebben ook financiële argumenten om naar alternatieven te zoeken. Proefdieronderzoek is erg duur, dat geeft genoeg reden voor bedrijven om er zuinig mee om te gaan. Maar ik ben het eens met mevrouw Zuidgeest als zij zegt dat de financiering om alternatieven voor proefdiergebruik te ontwikkelen achterblijft bij de investeringen die worden gedaan in onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen en ander medisch onderzoek.”

Een Gezondheidsraad-achtige adviescommissie, zoals de stichting Proefdiervrij die voor ogen heeft om de advisering richting overheid te stroomlijnen, leidt bij Bontrop niet direct tot veel enthousiasme. “Het is altijd goed dat partijen met elkaar om tafel gaan; je kunt beter met elkaar dan over elkaar praten. Maar ik heb de indruk dat de overheid dit allemaal goed geregeld heeft, al kan ik daar natuurlijk ook niet in de keuken kijken.” Het fonds waaraan de stichting Proefdiervrij vorige maand bijna zes ton doneerde, suggereert volgens Bontrop goede wil, maar valt desondanks vooralsnog onder de noemer ‘klein kapitaal’. “Natuurlijk, je moet ergens beginnen, en er gaat zeker een positief signaal vanuit. Maar met zulke bedragen ga je niet alle proefdieren de wereld uit helpen. Daarvoor moeten we het veel structureler aanpakken. Ik heb zelf bijvoorbeeld best nog wat wensen. Wij volgen, om maar eens wat te noemen, alle methodes en technieken op het gebied van niet-invasieve dierproeven. Daar kunnen we zeker nog stappen in maken, maar dan heb je het over dure instrumenten en dus over forse investeringen. Het is een simpel verhaal: als je geld hebt, kun je veel makkelijker dingen doen.” Geld, maar ook maatschappelijk draagvlak. En dat laatste heeft Bontrop zienderogen zien groeien. “We leggen netjes uit wat we doen en krijgen daar veel waardering voor. We zien ook dat het tot meer begrip leidt. Onze website wordt veelvuldig geraadpleegd, we krijgen vaak bezoek en verzorgen regelmatig rondleidingen. We krijgen ook geld om te kijken hoe en op welke gebieden we alternatieven kunnen ontwikkelen. Wat dat betreft heeft de overheid ook best een pluim verdiend; er is veel verbeterd, zeker op het gebied van dierenwelzijn. Een verschil van dag en nacht als je het vergelijkt met vroeger. Dat is iets waar we met z’n allen trots op mogen zijn.” Of dat op 24 april nog éxtra is gevierd met de apen in Rijswijk? “Nee hoor”, lacht Bontrop. "Bij ons is het elke dag Proefdierendag."

Marja Zuidgeest (St. Proefdiervrij)

“De overheid toont zich dubbelhartig. Er wordt wel geroepen dat men hard bezig is met het zoeken naar alternatieven, maar telkens vluchten ze toch weer in het gebruik van proefdieren.” Marja Zuidgeest, directeur van de stichting Proefdiervrij, pleit voor een radicale omslag in het denken.


Als Zuidgeest het zelf voor het zeggen had, zou ze om te beginnen een einde maken aan het versnipperde beleid. Proefdiergebruik, en dus ook het zoeken naar alternatieven daarvoor, is nu eenmaal een beleidsgebied dat over een groot aantal departementen verdeeld ligt. VWS is officieel de penvoerder, maar ook Landbouw, Onderwijs, Economische Zaken, Defensie, VROM en Sociale Zaken hebben er in meer of mindere mate mee te maken. Eén duidelijk aanspreekpunt, dat is wat Nederland nodig heeft. In april presenteerde Proefdiervrij een ‘verkiezingsprogramma’, waarin het tegengaan van de versnippering een prominente plaats inneemt. Dat betekent volgens Zuidgeest ook dat er meer structuur moet komen in de manier waarop de overheid zich laat adviseren. “We moeten komen tot één adviescommissie, georganiseerd naar het voorbeeld van de Gezondheidsraad. Daarin zijn alle invalshoeken vertegenwoordigd, zij het dat we mikken op partijen die ook wíllen praten en niet alleen aan de poort willen rammelen. Per vraagstuk wijzen we een deskundigencommissie aan, maar het voordeel is dat die altijd werkt vanuit een overkoepelende visie. Zo ga je fragmentatie tegen.” Cruciaal is volgens Zuidgeest dat we de gebaande paden verlaten en het denkproces omkeren. “We moeten de zaak fundamenteel opnieuw gaan bedenken. Nu zetten we alles op de drie v’s: vervangen, verminderen en verfijnen. Dat beleid heeft zijn grenzen bereikt, binnen deze oude kaders komen we niet verder. We moeten onszelf de vraag stellen wat we nu eigenlijk écht willen weten, bijvoorbeeld op het gebied van veiligheid van geneesmiddelen. Op basis van het antwoord kijken we vervolgens hoe we dat met moderne technieken te weten kunnen komen.”

Dat neemt niet weg dat ook binnen de ‘oude denkkaders’ nog wel de nodige proefdieren kunnen worden ‘gered’. Marja Zuidgeest: “Ik hoor te vaak mensen bij bedrijven en in laboratoria zeggen dat er eisen worden gesteld die volstrekt onzinnig zijn. De verantwoording luidt dan: ‘tja, da’s nu eenmaal de wet’. Maar jongens, die wet kan ook veránderd worden! Het zijn taaie trajecten, maar als je echt wil, valt er veel te bereiken. Dat begint bij de overheid, die veel meer gebruik moet maken van de kennis en kunde en het enthousiasme in het veld. Maar er ligt ook nog meer dan voldoende huiswerk voor de bedrijven en onderzoekers zelf.”
In Nederland is de regelgeving rond dierproeven dusdanig complex, dat het risico bestaat dat steeds meer proeven in het buitenland zullen plaatsvinden. Dat zeggen althans deskundigen die dagelijks met proefdieren werken. Dat is niet alleen jammer voor ons onderzoeksklimaat, de kans is ook groot dat dieren in het buitenland slechter af zijn dan in ons land, waar (proef)dierenwelzijn prominent op de agenda staat. Zuidgeest vindt dat laatste een drogredenering. “Als dieren het slechter hebben, krijg je per definitie ook slechtere resultaten uit je proeven. Een bedrijf dat serieus beleid voert op dit punt, moet daar niets van hebben. En trouwens, kinderarbeid haal je toch ook niet naar Nederland?”

Op Proefdierendag (24 april) stak de stichting 578.123 euro in het in 2009 gelanceerde Fonds proefdiervrije technieken. Geen willekeurig bedrag uiteraard, want het aantal euro’s kwam overeen met het aantal proefdieren dat in 2008 in Nederland is gebruikt. “Eén van de verwijten die wij vaak krijgen, is dat we veel roepen, maar zelf financieel zo weinig bijdragen”, licht Marja Zuidgeest toe. “Onze hoofddoelstelling is het creëren van maatschappelijk draagvlak, en daarbij moeten we roeien met de financiële riemen die we hebben. Nu onze inkomsten behoorlijk zijn gestegen, onder meer dankzij een groeiende achterban, hebben we meer armslag om dit soort bijdragen te leveren. We krijgen veel positieve reacties, maar ons voorbeeld is helaas nog niet gevolgd.” Toch hoopt de stichting dat het fonds vanaf 2015 jaarlijks minimaal 1 miljoen euro beschikbaar stelt. Dat is nodig, want Nederland stond er in de ontwikkeling van proefdiervrije technieken altijd goed voor. Maar we verliezen terrein, meent Zuidgeest. “Het ministerie van VWS is rommelig met dit dossier omgegaan. Dat heeft mede te maken met de vele personele wisselingen. Het toont maar weer eens aan dat dit onderwerp niet echt serieus wordt genomen. Een gemiste kans, want het ontwikkelen van alternatieven voor proefdiergebruik is echt een gerenommeerde wetenschap in Nederland. Ik zit zelf in een commissie van ZonMw. Je moest eens weten hoeveel ongelooflijk goede projecten er op dit terrein worden ingediend en hoe weinig we er maar kunnen honoreren. We kunnen hier echt scoren. Het is geen voor de hand liggend terrein, dus lang niet overal in de wereld zijn ze actief op dit gebied. Met onze voorsprong kunnen we internationaal uitblinken. Daarom is het juist zo jammer dat we het de afgelopen jaren zo hebben laten verslonzen. Qua inzet bedoel ik dan, want de budgetten waren toch al nooit spectaculair."