Octrooibescherming

‘Een door de overheid aan een persoon of vennootschap verleend exclusief recht tot het (gedurende zekere tijd) maken of verkopen van een industrieel product.’ Dat is volgens Van Dale de officiële betekenis van een octrooi. Het eigendomsrecht dat wordt toegekend aan iemand die een nieuwe uitvinding heeft gedaan, is volgens velen de levensader van de innovatieve farmaceutische industrie. Immers, tussen de eerste ontdekking van een mogelijk werkzame stof en de productie van een werkend geneesmiddel zit veel tijd en zo mogelijk nog veel meer geld. Om dat geïnvesteerde geld te kunnen terugverdienen (en mogelijk opnieuw te kunnen investeren), is een bepaalde periode van ‘alleenrecht’ voor de maker onontbeerlijk. In deze dialoog verdedigt Bert Oosting, deskundige op het gebied van intellectueel eigendom en octrooien, die stelling tegen een aanval van buitenaf. Hoogleraar innovatie en farmaceutische wetenschappen Huub Schellekens (tevens lid van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen) meent namelijk dat octrooibescherming juist de bijl is aan de wortel van de innovatie in medicijnenland.

Huub Schellekens (Universiteit Utrecht)

De ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen stagneert door de bescherming van octrooien, meent Huub Schellekens, hoogleraar in Utrecht en tevens lid van het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). Hij pleit daarom voor een radicale omslag: afschaffing van de octrooibescherming. “We zitten met een fundamenteel probleem. Er komt steeds minder, wát er komt doet steeds minder, en we betalen er steeds meer voor. Dat probleem moeten we in één klap oplossen. Een paar ballen verhangen in de kerstboom is niet genoeg.” De steeds hogere kosten van onderzoek wijt hij deels aan de extreem complexe regelgeving. Maar de exclusieve positie wordt in zijn ogen nog eens versterkt door octrooien, die, zoals hij zegt, de concurrentie om zeep helpen. Dat het ook zonder octrooibescherming kan, bewijst volgens Schellekens de geschiedenis. “Naar mijn weten bestaat de industrie al honderdvijftig jaar, terwijl octrooibescherming pas van de laatste vijftig jaar is.” In zijn ogen kan het volledige proces van onderzoek en ontwikkeling beter verschoven worden naar de medische wetenschap. “We moeten het risico weghalen bij de industrie. Die zit gevangen in een vliegwiel: alles wordt steeds duurder, waardoor steeds minder risico’s genomen kunnen worden. En dan gaat men logischerwijs steeds verder uitbaten wat men al heeft. Dat is geen verwijt, maar de koele constatering van een wetenschapper. Door het onderzoek te verplaatsen naar de universiteiten, kunnen wetenschappers zich volledig richten op écht nieuwe medicijnen.”

Dat innovatie beter gebaat is bij gezonde concurrentie tussen bedrijven, is in deze sector volgens de Utrechtse hoogleraar zeer de vraag. “Leidt die concurrentie tot innovatie en verbetering van medicijnen? Waarom bestaat driekwart van de nieuwe producten dan uit me-too’s?” Hij ziet het eerder als een argument om het onderzoek volledig naar de medische wereld te halen. “Geen rechtgeaarde wetenschapper gaat me-too’s uitvinden. Daaraan is geen eer te behalen. Bovendien kunnen we naar een model van open access. Er is voor een wetenschapper geen reden meer om uitvindingen geheim te houden. Integendeel: voor je profiel is het veel handiger om het van de daken te schreeuwen.”

Schellekens begrijpt dat zijn toekomstbeeld niet direct op veel bijval in de industrie kan rekenen, al wijst hij erop dat hij bij internationale congressen soortgelijke geluiden steeds vaker tegenkomt. “Ik denk dat iedereen diep in z’n hart wel overtuigd is dat er iets fundamenteel mis zit. Het systeem is dichtgeslibd. Ik wil dat weer op gang brengen, op een goed doordachte manier. Dat hoeft niet per se mijn manier te zijn. Ik zoek vooral een goede tegenstander in het debat; iemand die mijn ideeën onderuit haalt met goede, sluitende argumenten. Die heb ik nog niet gehoord."

Bert Oosting (Lovells)

Bert Oosting, partner bij de Amsterdamse vestiging van het internationale advocatenkantoor Lovells, is het oneens met het pleidooi van Huub Schellekens. Hij noemt exclusiviteitsrecht van levensbelang voor een gezonde farma-industrie. “Zonder octrooien geen innovatie”, stelt de expert op het gebied van intellectueel eigendom en octrooibescherming. “In de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen gaat ontzettend veel tijd en ontzettend veel geld zitten. Er worden hoge eisen aan gesteld en dat is ook logisch: het gaat hier om de volksgezondheid. Voordat een medicijn helemaal is doorontwikkeld zijn er zeer, zeer aanzienlijke kosten gemaakt. En dat zijn dan nog de geneesmiddelen die het echt redden. Een veel groter deel redt het helemaal niet.”

Tegenover die hoge kosten moeten verdiensten staan, vervolgt hij. “In de eerste plaats door reële prijzen te rekenen.” De kritiek dat die prijzen nog wel eens door de plafonds heen schieten, weerlegt Oosting door te wijzen op de wet die daaraan een maximum stelt. “Maar om een bedrijf ook echt de kans te bieden om de investeringen terug te verdienen, geeft een octrooi gedurende een bepaalde periode een exclusieve marktpositie voor de houder. Neem je die weg, dan worden de gemaakte kosten niet terugverdiend en kunnen ze op termijn ook niet meer worden gemaakt. In mijn optiek is dat funest voor verdere innovatie.”

Het onderzoek en de daaraan verbonden kosten volledig neerleggen bij de medische wetenschap, zoals Schellekens voorstelt, is volgens Oosting ondenkbaar. “Ik geloof er niet in dat de wetenschap dit overneemt. Hoe kan men daar ooit die enorm hoge kosten dragen? Bovendien: feit blijft dat de wetenschap afhankelijk is van de bedrijven - die zijn absoluut noodzakelijk voor de kwaliteit en de continuïteit van onderzoek.”

Ook langs een andere route bevorderen octrooien de innovatie. Een octrooiaanvraag wordt namelijk achttien maanden na indiening openbaar gemaakt. De aanvrager is verplicht bij zijn aanvraag alle informatie te geven die de vinding ‘nawerkbaar’ beschrijft. “Als de informatie openbaar is, kan iedereen er kennis van nemen en een eigen ontwikkelprogramma opzetten”, legt Bert Oosting uit. “Zo ontstaan weer nieuwe ideeën en nieuwe inzichten die innovatie in de hand werken.”

Ook de Europese Commissie heeft in een recent rapport het belang van octrooibescherming nog weer eens onderschreven, zegt Oosting. “Als je kijkt naar het definitieve rapport, blijkt maar al te duidelijk dat de Europese Commissie gelooft in adequate octrooibescherming. De gekozen way forward is juist een béter octrooisysteem, met een gemeenschapsoctrooi voor de hele Europese Unie, een gemeenschappelijke procedure en een goed, snel en kritisch Europees Octrooibureau.”