Kennisbehoud

Abbott en Organon. Twee namen die symbool staan voor de uitverkoop die gaande lijkt in farmaceutisch Nederland. Productie en onderzoek worden ingekrompen of verdwijnen voor een belangrijk deel. In Weesp en Oss gaat hoe dan ook hoogwaardige kennis verloren. Een hard gelag voor een land dat zich wil profileren als kennisland. “Dat mogen we dus niet laten gebeuren”, zegt Toine Pieters, hoogleraar Geschiedenis van de Farmacie aan de Universiteit Utrecht. “Het geneesmiddelenonderzoek staat in ons land op een zeer hoog peil. Dat moeten we uitbouwen, en niet het kind met het badwater weggooien. Dat is pure kapitaalvernietiging.” Zijn oplossing luidt derhalve: flink in de sector investeren. Ook Justin Jansen, hoogleraar Ondernemerschap aan de Erasmus Universiteit, wil de hoogwaardige kennis graag voor Nederland behouden, maar de oplossing van Toine Pieters zet in zijn optiek absoluut geen zoden aan de dijk. “We moeten niet zozeer meer investeren, maar vooral slimmer investeren. En daarin is een belangrijke een taak weggelegd voor het bedrijfsleven.”

Overige dialogen

Toine Pieters (Universiteit Utrecht)

Er is een uittocht gaande van hoogwaardige banen uit Nederland. Zorgelijk, vindt Toine Pieters, want daarmee graaf je als kenniseconomie je eigen graf. Hij is een warm pleitbezorger van investeringen in de farmaceutische sector. “Nederland behoort van oudsher tot de wereldtop en kan die positie blijven behouden. Maar daar moeten we wel iets voor over hebben.”

Voor farmaceutisch Nederland is de crisis misschien wel een blessing in disguise. Het bewijs: de afgelopen jaren is er een enorme kwaliteitssprong gemaakt. “Van 1985 tot 2000 was er sprake van een ‘hoorn des overvloeds’”, zegt Toine Pieters. “Dat is fnuikend voor de innovatiedrive van mensen. Dat veranderde na 2000. De economische omstandigheden en de nieuwe wetgeving rondom financiering dwongen apothekers na te denken over hun rol en over mogelijkheden voor innovaties. Dat heeft geleid tot een enorme kwaliteitsverbetering. Ook wat wetenschappelijke publicaties betreft doen we het goed. Kortom: Nederland hoeft zich nergens voor te schamen. Er is alle reden om te investeren in de farmaceutische sector.”

Natuurlijk, op het eerste gezicht gaat het niet goed met de sector. De ontwikkelingen rond Abbott en Organon zijn niet bepaald visitekaartjes. Maar als je wat breder kijkt, zie je volgens Pieters een heel ander plaatje. “Neem Crucell, een Nederlands biotechbedrijf dat uit het niets in twintig jaar tijd wereldleider is geworden op het gebied van vaccins. Of DSM, een van de belangrijkste geneesmiddelenindustrieën in Nederland en de grootste vitaminefabrikant ter wereld. Afbraak en opbouw bestaan naast elkaar. Natuurlijk is niemand blij met de uitverkoop in Weesp en Oss, maar het is zeker niet allemaal kommer en kwel.” Toine Pieters pleit voor het opzetten van kweekvijvers van farmacologisch talent. Plekken waar hooggekwalificeerde mensen van verschillende bedrijven met elkaar samenwerken. Dat lijkt haaks te staan op de realiteit van wegtrekkende bedrijven. Maar Pieters is zeker van zijn zaak. “We moeten oppassen dat we het kind niet met het badwater weggooien. Er is in Nederland veel expertise aanwezig van farmacologen en chemici die op hoog niveau bezig zijn met r&d. Het is niet slim om die clusters van kennis te laten afsterven. Dat is pure kapitaalvernietiging. Je kunt beter zorgen dat ze een nieuwe start maken. Bij Abbott zijn de mensen zelf van onderop bezig om zo’n kweekvijver op te zetten en hun kennis voor dit land te behouden. Dat initiatief verdient alle steun van het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie.”

Samenwerken
Hij roept overheid en bedrijfsleven op om te investeren in die kweekvijvers. Samenwerken is namelijk een cruciale factor als het gaat om succesvolle innovatie. Daarom is de huidige trend van het uit elkaar trekken van bedrijfsonderdelen ook zo zorgwekkend. Ter illustratie noemt Pieters oude Bayer-laboratoria die de blauwdruk vormden voor de moderne farmaceutische industrie: korte lijnen en vakmensen uit verschillende disciplines die samenwerkten. Het resultaat: topprestaties. “Kruisbestuiving is goed voor de creatieve flow en het innovatief vermogen. Dat zie je ook in de scienceparken. Dat concept heeft zich in de loop der tijd bewezen. Van alle starters bereikt maar een heel klein deel de top, maar het grote plaatje is helder: er zit muziek in.” Het geheim is wat hem betreft: kijken naar de sterke punten van de verschillende organisaties en daar heel gericht op inzetten. “Abbott is van oudsher gericht op chemie, terwijl Organon de expertise in huis heeft op het gebied van hormonen. Dat is waar ze in uitmunten, en dus moet je daarin investeren. Dan heb je een waardevolle basis om op voort te bouwen.” Het draait in de farmaceutische wereld volgens Pieters veel te veel om geld. Maar gezond beleid vraagt ook om een langetermijnvisie en een brede blik. Dat is niet altijd makkelijk, geeft hij toe. “Natuurlijk is het verleidelijk om werkzaamheden uit te laten voeren in China en India tegen een fractie van de prijs. Maar je moet je afvragen of je dan wel dezelfde kwaliteit krijgt.
Kortetermijndenken en de focus op geld zijn dodelijk voor innovatie. Het gaat bij hoogwaardig kenniswerk uiteindelijk om de menselijke factor. Mensen bezitten de creativiteit, het innovatief vermogen. Als je je als kenniseconomie wilt profileren, moet je je niet laten verdrijven naar het buitenland. Dan moet je kennis en economie daadwerkelijk hand in hand laten gaan en diepteinvesteringen willen doen. Zo niet, dan zullen we over twintig jaar moeten constateren dat we de boot hebben gemist.” Daarom moeten overheid, bedrijfsleven en wetenschap elk hun verantwoordelijkheid nemen. Dat betekent niet alleen investeren en het scheppen van een goed ondernemingsklimaat, maar ook goed wetenschappelijk onderwijs. “Nederland wil voor een dubbeltje op de eerste rang zitten”, waarschuwt Pieters. “Maar dat gaat niet. In alle succesvolle economieën wordt veel geld besteed aan fundamenteel onderzoek, omdat daar de basis wordt gelegd voor creativiteit en innovatie.”

Wereldtop
We moeten vooral niet te klein denken, vindt Pieters. Van oudsher behoort Nederland tot de farmaceutische wereldtop. Van hormonen tot vaccins, we hebben altijd wel ergens in uitgeblonken. “Reden genoeg om te geloven dat we die positie ook in de toekomst kunnen behouden. De kracht van Nederland zit in het uitmunten in een niche. Natuurlijk zijn we een klein land, maar als Nederland zich ziet als onderdeel van Europa, dan hebben we een grote thuismarkt die zich makkelijk kan meten met Amerika.”

Justin Jansen (Erasmus Universiteit)

Meer investeren in farmacologisch onderzoek? Niet in de eerste plaats, zegt hoogleraar Justin Jansen. “Het probleem is niet dat er te weinig wordt geïnvesteerd, maar dat die investeringen niet genoeg renderen.”

Wat onderzoek betreft behoort farmacologisch Nederland absoluut tot de wereldtop. Maar de vraag is: hoe lang nog? “Qua onderzoek draaien we mee in de hoogste regionen”, stelt Justin Jansen. “Er gaat relatief veel geld naartoe. De investeringen in r&d in de sector zijn de afgelopen tien jaar flink gestegen. Het knelpunt is dan ook niet dat er te weinig geld is, maar dat er te weinig mee wordt gedaan. Er is niks mis met het r&dbudget, maar wel met het rendement op die investeringen. We doen toonaangevend onderzoek, maar de praktische toepassing laat veel te wensen over. Dat is de crux. Er gaapt een kloof tussen wetenschap en praktijk. De onderzoeksgegevens vertalen zich veel te weinig in de toepassing en ontwikkeling van medicamenten. De sector scoort relatief laag op het in de markt zetten van nieuwe producten. De grote uitdaging is dus: de huidige investeringen zodanig inzetten dat ze effectief worden.” De verplaatsing van werkzaamheden naar lagelonenlanden is al decennialang gaande. Begonnen bij de productie, is nu ook het kennisintensieve deel aan de beurt. Is de uitstroom van hoogwaardig werk niet gewoon iets waar we ons bij neer moeten leggen? Justin Jansen vindt van niet. “De kenniseconomie omvat veel meer dan alleen de farmacologische sector, en andere sectoren hebben duidelijk veel minder problemen met hun r&d. Kijk naar de creatieve sector. Die floreert prima in Nederland. Hoewel het ontwikkelen van een nieuwe generatie medicijnen natuurlijk complexer en duurder is dan het ontwikkelen van een game of een kledinglijn, zijn er toch echt wel dingen die we kunnen doen om het tij te keren. Ik word niet blij van het vertrek van hoogwaardige kennis naar het buitenland. Die uitstroom is slecht voor Nederland Kennisland, dus we moeten er alles aan doen om te kijken hoe we dat kunnen stoppen. Daarbij moet je doen waar je goed in bent. Op loonkosten kunnen we niet concurreren. Wij moeten het hebben van creativiteit, innovatie en kennis, en daar moeten we dan ook maximaal op inzetten.”

Overheid
Daarin is een belangrijke rol weggelegd voor de overheid. Het ontbreekt momenteel aan een sterke regie. Het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie zou volgens Jansen een visie moeten ontwikkelen op hoe Nederland beter gebruik kan maken van de aanwezige kennis in bedrijven en onderzoeksinstanties, zodat een betere toepassing van die kennis mogelijk wordt. Daarnaast zou de overheid een lijst moeten maken van best practices: bedrijven die het bovenmatig goed doen en die als lichtend voorbeeld kunnen dienen voor andere. “Dat hoeven niet per se de farmareuzen te zijn. Vaak zelfs niet. Vernieuwing komt steeds vaker van kleine biotechbedrijven. Die vormen momenteel de motor achter innovatie in de farma.”

Ondernemersklimaat
Ook het actief bevorderen van ondernemerschap kan helpen. In internationaal perspectief is het bedroevend gesteld met het ondernemend gehalte van Nederlanders. De overheid kan daar volgens Jansen iets aan veranderen door goede regelgeving rondom zaken als risicomanagement en kapitaalverschaffing. Bijvoorbeeld door durfkapitaal in een vroeg stadium beschikbaar te stellen, waardoor ook starters de kans krijgen om te investeren in innovatie. Daarnaast kan gedacht worden aan het bevorderen van ondernemerschap bij universiteiten en medische organisaties, waardoor studenten makkelijk de stap naar een eigen bedrijf kunnen zetten. Of door ‘Technology Transfer Offices’: organisaties die een link kunnen vormen tussen wetenschap en bedrijven. Bundelen van de krachten is wat Jansen betreft een goede zaak. Daarom pleit hij voor campussen: complexen rondom grote bedrijven en universiteiten waar kennisuitwisseling centraal staat. Mits daar ook grote bedrijven aanwezig zijn. “De aanwezigheid van grote spelers is cruciaal voor het succes van clusters, omdat zij de benodigde slagkracht hebben. Met alleen maar kleine jonge bedrijfjes kom je er niet.” Daarom is een sciencepark in Oss wat hem betreft ook niet wenselijk. “Zonder grote farmaceuten is zoiets gedoemd te mislukken.” Maar de overheid is zeker niet de enige die in beweging moet komen. Het bedrijfsleven zelf moet ook zijn verantwoordelijkheid nemen. “Met name grote farmaceutische bedrijven ontbreekt het vaak aan passie voor innovatie en visie op de toekomst. Zij scoren vaak slecht op snelheid en innovatief vermogen. Veel ideeën blijven op de plank liggen. Ze zijn vaak meer gericht op het in de markt zetten van bestaande medicijnen, dan op de ontwikkeling van nieuwe.”
Ondanks de zorgelijke signalen heeft Justin Jansen wel vertrouwen in de toekomst. “Wat in het nieuws komt zijn de saneringen bij grote bedrijven. Dat bepaalt de beeldvorming en geeft het idee van een doemscenario. Maar als je kijkt waar de innovatie en vernieuwingskracht zitten, dan is dat bij de jonge kleine bedrijven, de toeleveranciers van de grote bedrijven, en die doen het doorgaans heel goed. Maar dat wil niet zeggen dat we stil kunnen zitten.”