Ethiek

Ethische dilemma’s: de gezondheidszorg staat er bol van. Artsen worden geregeld geconfronteerd met morele vraagstukken, bijvoorbeeld rond euthanasie. Discussies over wat goed is en wat niet kennen vaak geen bevredigende uitkomst. Op de vraag of ‘wij westerlingen’ geneesmiddelen die bestemd zijn voor onszelf eerst mogen uitproberen op arme mensen in verre landen, zal niemand met zijn volle verstand ‘ja’ antwoorden. Toch beklaagt Wemos zich erover dat farmaceutische bedrijven zich van dat soort praktijken bedienen. Een eigen onderzoeksrapport dat de organisatie recentelijk openbaarde, suggereert dat farmaceutische bedrijven India als proeftuin gebruiken voor experimentele medicijnen die bestemd zijn voor de Europese markt. Twee kanten van één kwestie worden belicht door Annelies den Boer, bij Wemos verantwoordelijk voor het farmaceutische dossier, en Saskia Doornweerd, hoofd communicatie van GlaxoSmithKline.

Overige dialogen

Annelies den Boer (Wemos)

“Farmaceutische bedrijven lappen ethische regels aan hun laars en brengen zo de gezondheid van mensen in ontwikkelingslanden in gevaar. Het is een pittig statement”, erkent Annelies den Boer van Wemos, “maar het gaat dan ook om een ernstige zaak.”

“Wat wij willen is dat geneesmiddelen alleen op de Europese markt worden toegelaten als ze volgens ethische richtlijnen zijn getest.” Volgens Wemos erkennen de registratieautoriteiten EMEA (Europa) en CBG (Nederland) dat er nauwelijks naar de naleving van ethische richtlijnen wordt gekeken voordat een marktvergunning wordt afgegeven. “Er is politieke druk nodig om daar verandering in te brengen. Daar werken wij aan.”

Eerder dit jaar trad Wemos naar buiten met een rapport over Indiase vrouwen met borstkanker, die gezondheidsrisico’s zouden hebben gelopen door toedoen van GlaxoSmithKline. Het bedrijf zou een experimenteel middel hebben getest op deze arme, onverzekerde en dus kwetsbare vrouwen, voor wie de reguliere behandeling onbetaalbaar was. Intussen is het nieuwe middel in India op de markt, maar ook niet te betalen voor de meeste kankerpatiënten. Dat is strijdig met ethische richtlijnen als de verklaring van Helsinki, oordeelt Wemos. Een belangrijk deel van het probleem ligt bij de lokale autoriteiten, licht Den Boer toe. “In die landen functioneren medisch-ethische toetsingscommissies vaak niet goed. Ze zijn niet onafhankelijk en hebben onvoldoende kennis. Verder zegt GSK te werken met geaccrediteerde onderzoekscentra. Ik vraag me af door wie die zijn geaccrediteerd. Ik ken die instanties niet.”
Wemos wil dat bedrijven alleen in zee gaan met landen die de rechten van proefpersonen adequaat beschermen. Maar hoever moet je als bedrijf gaan? Als aan alle eisen is voldaan en de lokale instanties geven goedkeuring, waarom dan nog wachten? “Ik vind dat te makkelijk”, zegt Den Boer. “Lokale instanties houden zich lang niet altijd aan de ethische normen. Bedrijven willen hun medicijn zo snel mogelijk op de markt hebben. Van partnerorganisaties in ontwikkelingslanden horen we regelmatig dat bedrijven zoeken naar commissies die het snelst goedkeuring verlenen.”

Is het eigenlijk niet aan de patiënten zelf om al dan niet te kiezen voor deelname aan een onderzoekstraject? Niemand wordt toch gedwongen? Den Boer: “Ons punt is juist: die mensen hébben geen vrije keus. Ze zijn arm en meestal onverzekerd. Ze kunnen de reguliere behandeling niet betalen. Als je die patiënten echt wilt helpen, begin dan met een bewezen therapie en geef dan pas het experimentele product.”
Daarmee stuiten we op een algemener thema. Dat de prijzen van geneesmiddelen in ontwikkelingslanden omlaag moeten, staat voor Wemos buiten kijf. Deels is het aan de farmaceutische bedrijven om medicijnen betaalbaarder te maken, vindt Den Boer. “En overheden moeten ervoor zorgen dat meer mensen verzekerd zijn."

Saskia Doornweerd (GlaxoSmithKline)

Saskia Doornweerd van GlaxoSmithKline neemt met de grootst mogelijke stelligheid afstand van de gewekte suggestie dat de handelswijze van GSK in strijd is met ethische normen. “De conclusie van Wemos dat wij ons voordeel hebben gedaan met de kwetsbare positie van vrouwen, werpen wij verre van ons. Het beleid van GSK vereist dat alle studies worden uitgevoerd volgens de geldende wetten en richtlijnen.”

“We binden ons alleen aan goedgekeurde onderzoeksprotocollen. Ons bedrijf eist dat alle onderzoekscentra die meedoen dezelfde hoge standaarden hanteren als wijzelf. Anders doen we er geen onderzoek.”
“We begrijpen best wat Wemos wil bewerkstelligen. Dat de standaarden rond klinisch onderzoek in ontwikkelingslanden goed onder de loep worden genomen, kunnen wij alleen maar toejuichen. Ik ben het met ze eens dat toezichthoudende instanties in Europa goed moeten letten op ethische kwesties. Maar de weg die Wemos kiest, is niet verstandig. Door zo om te gaan met een bedrijf dat vooroploopt in de bevordering van de beschikbaarheid van geneesmiddelen in ontwikkelingslanden, dreig je het kind met het badwater weg te gooien.”

De suggestie is gewekt dat GSK zich met onderzoek naar een nieuw middel tegen borstkanker bewust richt op kwetsbare vrouwen uit ontwikkelingslanden. Doornweerd laat weten dat haar bedrijf bij de selectie van landen de lijst hanteert van de World Health Organization.“

GSK doet er alles aan om patiënten voorafgaand aan het onderzoek goed te laten informeren. “Ze komen beslagen ten ijs. Alle patiënten die hebben deelgenomen in alle verschillende centra waren volledig geïnformeerd. Ze wisten om wat voor onderzoek het ging, waren op de hoogte van het bestaan van alternatieve behandelmethodes en hebben vervolgens het advies gekregen om eventueel nog eens goed met een onafhankelijke arts te spreken. Uiteindelijk was het hun eigen keus.”
Toch is dat waar Wemos over struikelt. Alternatieve therapieën zijn voor westerse, goed-verzekerde patiënten wellicht bereikbaar, maar voor onverzekerde, arme Indiase vrouwen niet. Daarom zouden zij sneller geneigd zijn om te ‘vluchten’ in een experimenteel geneesmiddel, nu dat bij wijze van onderzoek gratis beschikbaar werd gesteld. Volgens GSK valt daar veel op af te dingen.
Had het bedrijf niet tóch eerst een ‘bewezen’ behandeling kunnen aanbieden, om alle eventuele misverstanden op voor hand uit de weg te ruimen? “Wemos zou moeten weten dat juist het betalen voor een eventuele voorafgaande behandeling als onethisch beschouwd kan worden. In India is de toegang tot de gezondheidszorg inderdaad niet voor iedereen even goed geregeld. Daar zit Wemos ook vooral mee: eigenlijk zijn geneesmiddelen in dat soort landen voor veel patiënten onbereikbaar. Maar armoede is niet iets dat de farmaceutische industrie kan verhelpen. We moeten met z’n allen werken aan een goede gezondheidszorg. GSK is betrokken bij diverse duurzame initiatieven om de toegang tot zorg te vergroten. Natuurlijk gebruiken we onze invloed waar we kunnen, maar het is primair de verantwoordelijkheid van overheden, ondersteund door publieke organisaties en ngo’s. Onze bedrijfstak kan daar zeker een rol in spelen, maar we kunnen de armoede in de wereld echt niet oplossen.”
Intussen staat het bedrijf wél publiekelijk te kijk. “Ach”, zegt Saskia Doornweerd, “we zijn helaas wel wat gewend in deze branche. Wij gaan gewoon door met vertellen hoe de werkelijkheid in elkaar zit. We hebben niks te verbergen.”