Depressie

In oktober werd Nederland opgeschrikt door de onverwachte zelfverkozen dood van acteur Antonie Kamerling. Uit een verklaring van zijn familie bleek dat hij al langere tijd aan depressies leed en dat eerdere behandelingen vruchteloos waren gebleken. Hoogleraar empirisch gestuurde psychotherapie Marcus Huibers betoogde naar aanleiding van de zelfmoord in de media dat depressie in veel gevallen ‘wel degelijk een echte ziekte is, eentje die soms fatale gevolgen kan hebben’. In een ingezonden brief nam hij expliciet afstand van Trudy Dehue, die in haar in 2008 verschenen boek De depressie-epidemie betoogt dat psychische stoornissen ons vooral door de farmaceutische industrie en de hulpverlening in de GGZ worden aangepraat. Dehue’s impliciete ondertoon is volgens Huibers dat het hebben van een depressie eigenlijk wel meevalt. Trudy Dehue wilde haar verhaal nog wel een keer toelichten in Nefarma&, onder de voorwaarde dat haar opponent niet klinisch psycholoog Willem van der Does zou zijn. Met hem had ze eerder verhitte discussies in de media, waarbij hij Dehue aanduidde als ‘een soort Geert Wilders’, omdat ze volgens Van der Does stellingen poneert en het daar vervolgens bij laat. Met de Maastrichtse psychiater Frenk Peeters ging Dehue ook al eerder in debat. Hij geeft op deze pagina’s tegenwicht aan de stelling van Dehue dat de geestelijke gezondheidszorg in Nederland moet ‘dweilen met de kraan open’.

Overige dialogen

Trudy Dehue (Rijksuniversiteit Groningen)

In welvarende landen zoals Nederland is het aantal mensen dat aan depressiebestrijding doet sterk toegenomen. Zijn we met zijn allen depressiever, of is er iets anders aan de hand? Hoogleraar wetenschapsgeschiedenis en wetenschapsfilosofie Trudy Dehue schreef in 2008 het boek ‘De depressie-epidemie’, waarin zij dit onderzocht.

“In mijn boek beschrijf ik dat we in een samenleving terecht zijn gekomen die steeds meer vormen van leed in termen van depressie beziet. En daarmee als een ziekte. Het gevolg is dat al dat leed ook moet worden opgelost door de geestelijke gezondheidszorg, die zo in zekere zin gaat dweilen met de kraan open. Er zijn meer wegen om leed te bestrijden.”
Dehue verwijt farmaceutische bedrijven dat zij er alles aan doen om mensen te leren dat zij hun leed moeten beschouwen als het gevolg van een stoornis. “Dat kan niet hard genoeg worden aangekaart en aangeklaagd. Maar belangrijker nog dan deze handelingen is de aard van de boodschap. Die sluit aan bij de algemene moraal van de huidige samenleving:
men kan en moet het lot in eigen hand nemen, ook het biologische lot.”

Kleinzerigheid
Dehue’s boek kreeg een enthousiaste ontvangst en won zelfs een prijs, maar leidde ook tot verontwaardigde reacties. De schrijfster werd verweten dat zij depressie bagatelliseert en depressieve patiënten uitmaakt voor aanstellers. In de Volkskrant schreef de Leidse hoogleraar Willem van der Does een negatief artikel over het boek. Hoogleraar Marcus Huibers stelde later in die krant dat volgens Dehue de verzorgingsstaat tot mentale kleinzerigheid heeft geleid, waardoor zwaar depressieve mensen geen hulp meer durven te zoeken. Dehue: “Over dat verwijt ben ik geschokt. Ik ervaar ze als smaad, zeker omdat hij dit bracht in verband met de dood van Antonie Kamerling. Dat de verzorgingsstaat tot kleinzerigheid heeft geleid, is een verklaring die ik juist uitdrukkelijk tegenspreek. Hij schrijft duidelijk over een boek waarvan hij zelfs de flaptekst niet heeft gelezen.” “Direct na het verschijnen van het boek is een gezaghebbende Nederlandse psychiater begonnen met een lastercampagne ertegen, waarbij ik met Geert Wilders ben vergeleken. Die vergelijking wordt tot op de dag van vandaag gebruikt door een kleine groep psychiaters en psychologen. Zelf heb ik majeure depressie langdurig van heel dichtbij meegemaakt. Dat ben ik bij het schrijven zeker niet vergeten. Er zijn heel wat mensen met ernstige depressies die mijn boek anders interpreteren dan Van der Does en Huibers. Als ik deze mensen vraag of ik ergens de indruk wekte hen niet serieus te nemen, reageren ze dat juist het tegendeel het geval is.”

Rechtvaardig
Dat een depressie heel invaliderend kan zijn en medicatie daarvoor in sommige gevallen een uitkomst biedt, ontkent Trudy Dehue niet. “Natuurlijk wijs ik medicatie niet in alle gevallen af. Het kan zeker goed en rechtvaardig zijn om ernstig sombere mensen als ziek te beschouwen en te behandelen. In mijn boek staat dat dat een teken van beschaving is.”
Dehue zocht echter primair naar een verklaring voor de opmerkelijke toename van het aantal mensen, juist in welvarende landen, dat aan enige vorm van depressie-bestrijding doet, medicinaal of anderszins. Terwijl velen de verklaring zoeken in de verzorgingsstaat die mensen kleinzerig zou hebben gemaakt waardoor ze nu over elk psychisch pijntje
klagen, stelt Dehue juist dat de toename van depressiebestrijding begon toen de verzorgingsstaat in afbouw was. “Tegenwoordig heet succes een keuze. Mensen worden veel meer dan vroeger verantwoordelijk gehouden voor hun eigen lot. Dat maakt dat ze harder aan zichzelf zijn gaan werken. Het woord depressie heeft in de huidige neoliberale samenleving ongemerkt de extra betekenis gekregen van ‘niet succesvol, niet weerbaar en niet ondernemend genoeg’. Mensen die niet aan bepaalde eisen kunnen voldoen, worden overigens ook daadwerkelijk somber, want als succes een keuze is dan geldt dat voor mislukking ook. Dan kan men dus alleen zichzelf nog verwijten maken.” Is Dehue niet bang dat haar opvattingen ertoe leiden dat mensen die écht hulp nodig hebben daar niet meer om durven vragen? Spreken over een ‘epidemie’ draagt bij aan stigmatisering van het begrip depressie, menen haar tegenstanders. “Integendeel. Het is toch ook geen stigmatisering van ernstig oorlogsleed als iemand aankaart dat die term een steeds bredere betekenis krijgt? Ernstige depressie is bovendien niet gestigmatiseerd. Iedereen wordt altijd heel stil als het onderwerp aan de orde komt. En laten we wel wezen, de farmaceutische industrie heeft het woord ‘stigma’ enorm uitgebuit. Als een ziekte aan de man moet worden gebracht, brengen bedrijven altijd eerst naar buiten dat er een stigma op rust. Denk aan de huidige reclames voor ‘seksuele stoornissen’. Vroeger was het stigmatiserend om mensen gestoord te noemen, nu lijkt het stigmatiserend om dat niet te doen.” Hoe kan dit tij gekeerd worden? Wat moet in de ogen van de hoogleraar veranderen om de ‘depressie-epidemie’ te bestrijden? Dehue: “Omdat het woord depressie voor heel veel soorten leed staat, kent die vraag geen eenduidig antwoord. Maar bij het gebruik van het woord ‘depressief’ als het gaat om onvoldoende weerbaarheid en te weinig succesvol, kun je je ook een samenleving voorstellen waarin we niet zo hard aan onszelf hoeven te werken en dus ook niet ons eigen voornaamste project hoeven te zijn. Daar heeft de samenleving baat bij en we knappen er zelf ook van op.”

Frenk Peeters (Maastricht University)

Psychiater Frenk Peeters weerspreekt dat het aantal mensen dat lijdt aan een depressie in de afgelopen jaren is toegenomen. “Het Trimbos-instituut heeft in de jaren negentig onderzoek gedaan naar de prevalentie van depressies. Dat is recent herhaald. Uit die cijfers blijkt dat er eerder sprake is van een lichte afname. Van een epidemie is dus geen sprake.”

“Wat we wel zien is dat er veel meer aandacht voor het onderwerp is gekomen. In de jaren negentig werd duidelijk dat veel mensen rondliepen met een depressie zonder dat ze daarvoor behandeld werden, maar die daar wel onder leden. Het is toen wereldwijd op de agenda gezet met het idee die mensen op te sporen en te behandelen zodat het beter met
ze zou gaan. In Engeland had je de bijvoorbeeld de Defeat Depression Campaign. Farmaceutische bedrijven hebben daar denk ik ook wel een rol in gespeeld: er kwamen middelen op de markt die veiliger waren en makkelijker voor te schrijven en in te nemen waren dan de medicijnen die tot dan toe beschikbaar waren. Dat heeft de drempel ook verlaagd.” Trudy Dehue betoogt dat tegenwoordig veel meer vormen van leed onder depressie geschaard worden. Volgens Peeters gaat het in de dagelijkse praktijk om de vraag wanneer je iets een stoornis noemt, en wanneer je er dus voor kiest om te gaan
behandelen. “Als je de huidige criteria toepast, valt inderdaad een heleboel leed onder de categorie depressie. Soms gaat het om mensen die iets ingrijpends hebben meegemaakt, waar hun leed een reactie op is. Het is heel belangrijk om een onderscheid te maken tussen wat we normaal en abnormaal vinden. Welk lijden valt in de normale menselijke reikwijdte,
en welk leed doet dat niet meer? Je kunt denken aan een bevalling: die doet pijn maar niemand noemt het een stoornis. Het is leed, maar niet abnormaal. Je moet je afvragen in hoeverre je leed kunt gebruiken om vast te stellen of er sprake is van een stoornis. Want als je iets benoemt als een stoornis, dan zeg je ook dat het dus behandeld kan of moet
worden.”

Bezinning
“Het is nu zo dat veel symptomen na verloop van tijd vanzelf overgaan, of dat er iets moet veranderen in iemands leven. Een slecht lopend huwelijk, werk dat niet goed gaat: dat vraagt om bezinning en actie. Dat doen ook heel veel mensen, waarna ze vaak prima de draad weer kunnen oppakken. Dit komt ook terug in de nieuwste behandelrichtlijnen:
mensen bij wie het niet gaat om heel ernstig lijden, die nog redelijk functioneren en waar de klachten nog niet zo lang bestaan, wordt watchful waiting aangeraden. Heel vaak krabbelen patiënten dan na een tijdje zelf weer op. Dit is ook representatief voor de houding in de Nederlandse pscyhiatrische praktijk; we gaan heus niet gelijk elk leed te lijf met depressiebehandelingen.” In de media wordt steeds meer het beeld geschetst dat mensen voor het minste of geringste een pilletje voorgeschreven krijgen, maar dat is in de praktijk helemaal niet het geval. Peeters: “Als mensen een langdurige depressie hebben, niet meer goed functioneren en daar ook veel last van hebben, dan ga je met die mensen in dialoog over wat er aan de hand zou kunnen zijn. Vervolgens ga je kijken naar een behandelmethode. Het gebruiken van een antidepressivum is dan één mogelijkheid, maar er zijn bijvoorbeeld ook vormen van gesprekstherapie die net zo effectief zijn. Het punt is dat we niet van tevoren weten bij wie welke behandeling het beste werkt. Een ander probleem is dat het voorschrijven van een antidepressivum soms makkelijker is dan het vinden van een geschikte therapeut die goed geschoold is en op korte termijn tijd heeft. Soms zit je als dokter ook met je handen in het haar. Dan heb je een patiënt met wie het erg slecht gaat en die je bij een goede therapeut wilt krijgen, maar loop je aan tegen ellenlange wachttijden, terwijl je toch op dat moment iets voor zo iemand moet doen.”

Publiciteit
Door de dood van Antonie Kamerling is het maatschappelijk debat over depressies weer aangewakkerd. Peeters: “Ik kan over deze individuele casus geen uitspraak doen, want ik weet daar niets van. Deze zaak brengt wel weer veel publiciteit rond dit onderwerp met zich mee. Voor mij is belangrijk dat mensen begrijpen dat het bij depressie kan gaan om
groot en soms levensbedreigend lijden. Dat mag niet gebagatelliseerd worden. Je wilt niet dat het beeld ontstaat dat het om aanstellerij gaat, of dat we bezig zijn met kosmetische psychiatrie. Het gaat om echt ernstige ziektebeelden.” Peeters vindt niet dat Trudy Dehue depressie bagatelliseert. “Ik vind wél dat zij geen representatief beeld geeft van de
stand van zaken in de wetenschap en in de psychiatrische praktijk. Zij zegt dat wij vooral neurobiologische verklaringen hanteren en dat ben ik niet met haar eens. In haar boek beschrijft ze ook hoe behandelingen gaan, dat mensen voornamelijk met biologische behandelingen tegemoet worden getreden en dat is in de dagelijkse praktijk helemaal niet het geval. Er is een heel scala aan behandelmethoden. De nieuwe richtlijn over depressie is daar ook heel duidelijk over. Het belangrijkste is uiteindelijk dat we in Nederland met z’n allen komen tot een goed behandelbeleid voor mensen met ernstige depressies. Voor iedereen moeten alle behandelmogelijkheden beschikbaar zijn en blijven. Zeker met alle huidige financiële perikelen is dat een van mijn grootste zorgen.”