Sleutelgebied

In buurland België behoort de farmaceutische sector tot de speerpunten van de industriepolitiek. Bij buitenlandse trips, handelsmissies en staatsbezoeken wordt de Belgische farmasector uitvoerig onder de aandacht gebracht door vertegenwoordigers van regering of koningshuis. De top van de grote farmaceuten is door de Belgische premier al met een bezoekje vereerd. België profileert zich als dé plek voor biofarmaceutische research, ontwikkeling en productie. De farmasector is een van de grootste investeerders in de wereld; het is zonde om daarvan geen deel uit te maken, redeneren onze Zuiderburen. Nederland denkt daar op het oog anders over. Het Innovatieplatform heeft zes sleutelgebieden benoemd, maar de farma zit daar niet bij. De sector zit wel op een soort reservebank; een beperkt innovatieprogramma moet de kans vergroten dat de farmaceutische branche op termijn wél tot de speerpunten gaat behoren. Met het vertrek van de r&d-activiteiten van MSD/Organon, lijkt de kans daarop aanzienlijk geslonken. De vraag dient zich aan of Nederland de farma nu wel of niet als sleutelgebied moet beschouwen. Of is het daarvoor inmiddels te laat? Hoogleraar Innovatiebeleid Dany Jacobs en Prosensa-directeur Hans Schikan (tevens oud-directeur van Organon én voormalig voorzitter van Nefarma) verkondigen twee uiteenlopende standpunten.

Overige dialogen

Hans Schikan (Prosensa)

De Nederlandse regering heeft zich vorig jaar voorgenomen structureel bij de top 5 van meest innovatieve landen in de wereld te horen. Volgens Prosensa-directeur Hans Schikan kan de farmaceutische sector niet ontbreken als we dit willen bereiken. “Het wetenschappelijke landschap in ons land biedt alles wat daarvoor nodig is.”

“De samenwerking tussen de publieke en private sector is in Nederland uniek, daar ligt ook onze sterkte. Maar je moet er wel genoeg tijd voor uittrekken om de volgende fase van commercialisering te bereiken. Daar moet je niet te kortzichtig mee omgaan”, zegt Schikan. Hij vindt dat Nederland alle ingrediënten in huis heeft om succesvol te zijn op biofarmaceutisch gebied. “Als je kijkt naar de top tien van Europese biotech partnerships, komen er vijf uit Nederland. Onze academische centra en de kwaliteit van wetenschappelijk onderzoek horen bij de wereldtop. Ik vind het dan ook zeker geen defensief industriebeleid om nu te investeren in een biotech-cluster in Oss. Daarmee doet de regering wat nodig is om haar eigen doelen te bereiken.”

Wetenschappelijke en industriële sterkte gaan in de farmacie hand in hand, vindt Schikan. “Juist die samenwerking tussen de private en de publieke sector is zo veelbelovend in Nederland. Er kan nog veel verbeteren, vooral op gebied van infrastructuur en overheidsbeleid, maar er is veel potentieel. Er zijn in Nederland veel kleine life sciences bedrijven; zeventig procent hiervan heeft minder dan tien werknemers. Het gaat hier veelal om de vroege onderzoeksfase, de stap naar ontwikkeling en commercialisering moet dan nog komen. Je moet daarbij wel naar de lange termijn kijken. De ontwikkeling van een medicijn duurt wel drie tot vier kabinetten en daar moet het beleid ook op zijn gebouwd. Nu al zijn er genoeg voorbeelden van Nederlandse bedrijven die vanuit een kleine start een commercieel succes zijn geworden, waaronder Crucell en Galapagos. Andere bedrijven, zoals Prosensa, zijn nu aan het groeien en kunnen op termijn succesvol worden.”

Schaalgrootte
Maar kan een klein land wel meedraaien in de wereldtop? Schaalgrootte wordt vaak genoemd als beperkende factor voor Nederland. Kleine bedrijven zouden niet op kunnen tegen de multinationals. Schikan ziet dat anders: “Kleine biotechbedrijven kunnen juist heel succesvol worden als ze daar de tijd en de middelen voor krijgen. Het kleinschalige karakter is daarbij eerder een voordeel dan een nadeel. Er komen steeds meer nieuwe inzichten in ziektebeelden die nog niet behandelbaar zijn. Dat gaat vaak om ziektes die bij kleine groepen mensen voorkomen, de zogenaamde niche-indicaties. Van de grotere farmaceuten hebben die nog niet veel aandacht gehad. Het zijn juist dit soort ziektebeelden waar kleine bedrijven zich vaak op richten, ook omdat er niet zo’n groot marketing- en salesapparaat nodig is als bij meer voorkomende kwalen. Het is dan makkelijker om uiteindelijk omzet te genereren. Bovendien raken de grote farmaceuten steeds meer geïnteresseerd in deze niches. GSK heeft bijvoorbeeld de opzet van een speciale rare disease unit aangekondigd. Het is voor die grote bedrijven dan aantrekkelijk om in zee te gaan met een kleiner bedrijf dat al met onderzoek en ontwikkeling bezig is. Prosensa is daar een goed voorbeeld van. Wij komen voort uit een samenwerking met het Leids Universitair Medisch Centrum waarin werd gezocht naar een middel voor de ziekte van Duchenne. In oktober 2009 zijn Prosensa en GSK een strategische alliantie aangegaan, waar GSK de komende jaren veel geld in steekt. Daardoor is Prosensa al enorm gegroeid, en het biedt ook mogelijkheden voor verdere groei en, uiteindelijk, commercialisering.”

Innovatievriendelijk
MSD noemde als één van de redenen voor het afstoten van de r&d-afdeling in Nederland het conservatieve voorschrijfbeleid en de voorkeur voor generieke geneesmiddelen. Hans Schikan erkent dat dat een probleem kan zijn voor het beeld dat men in het buitenland heeft van Nederland. “Om een topklimaat te scheppen voor investeerders, moeten we de uitstraling hebben dat we een innovatievriendelijk land zijn. Als hier nieuwe medicijnen worden ontwikkeld en die eindelijk op de markt komen, geeft het een gek beeld als diezelfde middelen dan niet vergoed zouden worden. Het gaat om de balans tussen het stimuleren van de innovatie en beheersing van de kosten. Nederland is qua afzetgebied natuurlijk relatief klein, maar het gaat om de perceptie als een innovatievriendelijk land. Dat is wel degelijk een element dat multinationals meenemen bij de overwegingen tot investeringen. Een innovatievriendelijker klimaat komt ten goede aan de verdere groei van deze sector in ons land.” Het zou doodzonde zijn om de kennis en ervaring van Organon nu te laten wegvloeien, vindt Schikan. “Ik zie dat echt als een vorm van kapitaalvernietiging. Je ziet overal in de wereld dat in dit soort gevallen oplossingen worden gezocht om de kennis te behouden. Een goede manier daarvoor zou zo’n biotech-cluster in Oss zijn. Er is natuurlijk al iets dergelijks, onder meer in Leiden, maar je kunt moeilijk heel Oss opeens naar de Randstad laten verhuizen. Het is mijn hoop dat een nieuw cluster in Oss voor veel nieuwe activiteiten zal zorgen, met name vanuit kleine bedrijven in de onderzoeksfase.”

Dany Jacobs (UvA)

De plannen voor een wetenschapscampus in Oss lijken niet iedereen even zinvol. Dany Jacobs, hoogleraar Industriële ontwikkeling en Innovatiebeleid in Amsterdam, meent dat het hier gaat om een vorm van defensief industriebeleid, waar we in Nederland mee zijn opgehouden. “Geen enkele andere sector heeft zoveel geld van de overheid gekregen als de farma. Als die nu nog niet op eigen benen kan staan, moeten we concluderen dat we er niet sterk genoeg in zijn. Het is waanzin er dan nog meer geld in te stoppen.”

“Er zijn in Nederland nauwelijks bedrijven voor humane farmacie. Het is opvallend dat als Organon verdwijnt, bijna alles verdwijnt; dat laat zien dat het geen sterkte is van ons land. Ik vergelijk het wel eens met sport: Nederlanders zijn goed in schaatsen, dus het is logisch daar verder in te investeren. In biathlon zijn we bijvoorbeeld helemaal niet sterk, dan moet je ook niet proberen dat op te bouwen met staatssteun.” Tegenstanders van dit standpunt betogen dat Nederland juist wél heel sterk is op farmaceutisch gebied. Hoe rijmt Dany Jacobs het feit dat op het gebied van geneeskundig onderzoek Nederland tot de wereldtop behoort? “Er hoeft geen relatie te zijn tussen wetenschappelijke en industriële sterkte. We zijn bijvoorbeeld ook sterk in de sterrenkunde. Het is fantastisch dat we wetenschappelijk goed zijn, dat is een dienst aan de hele wetenschappelijke wereld, maar het leidt niet tot industriële kracht. Mag ik er trouwens op wijzen dat AkzoNobel al in 2001 - dus onder Van Lede - het hoofdkantoor van Organon naar New Jersey heeft verplaatst? Toen vond men blijkbaar al dat het vooral daar gebeurde. In Oss vond men dat toen prima.”

Lobby
Toch is het Topinstituut Pharma heel succesvol. Jacobs meent dat dit vooral het resultaat is van een goede lobby. “De omzet komt voor een heel groot deel van de overheid. Die heeft daar voor vier jaar 130 miljoen euro in gestoken. Andere partijen, zoals universiteiten en bedrijven, moesten dat ‘matchen’. Dat is eigenlijk heel merkwaardig verlopen. Toen Wijers minister van Economische Zaken was, zijn die topinstituten tot stand gebracht. Er waren toen een heleboel concurrerende voorstellen en farma zat daar niet eens bij. Die voorstellen zijn heel gedetailleerd beoordeeld. Zo zijn uiteindelijk vier topinstituten gekozen. Ik zat vanaf 2005 in de Commissie van Wijzen die betrokken was bij de beoordeling van alle kennisinvesteringen met behulp van de aardgasbaten. TI Pharma is opeens uit de lucht komen vallen, dat is nooit door iemand beoordeeld en er ging in één keer 130 miljoen naar toe. Als je bedenkt dat er indertijd maar 150 miljoen was voor die vier andere topinstituten samen, is dat ongelooflijk. Het geeft vooral aan dat de farmaceutische sector heel goed is in lobbyen.”

De farma vraagt om een schaalgrootte die Nederland niet kan bieden: daar ligt volgens Dany Jacobs het probleem. “Nederland heeft nooit een heel grote farmaceutische nijverheid gehad. Ondertussen is farma wereldwijd wel een gigantische business geworden. Het gaat om fenomenale bedragen: om een geneesmiddel te ontwikkelen, heb je minimaal een miljard euro nodig. Op een gegeven moment moet je kiezen. AkzoNobel heeft bijvoorbeeld besloten dat ze liever nummer 1 was in verf, dan nummer 25 in farma. Wat je vanuit de overheid ook in de farma investeert, betrokkenen zullen altijd roepen dat het niet genoeg is.”

Logisch dus dat MSD heeft besloten de onderzoeksafdeling in Oss af te stoten? “Kijk, ik vind het heel normaal dat ze bij Organon alle wegen bewandelen om na te gaan of de procedure binnen MSD, waarbij alle 34 laboratoria moesten aangeven waarom precies zij open moesten blijven, correct is verlopen. Maar je moet een bedrijf niet verwijten dat het wil rationaliseren. Dat doen alle grote farmabedrijven. Al helemaal vind ik dat de overheid het niet kunstmatig in leven moet houden. Veel belangrijker is dat we bijvoorbeeld bij Intervet goed opletten. Daar zijn ze op het moment aan het fuseren met Merial. We moeten waakzaam zijn dat daar geen verkeerde beslissingen worden genomen. Intervet is wél een wereldspeler in een sector waar veel aan de hand is. Het is dus verstandiger om te helpen dat verder te versterken.”

Afzetgebied
Vanuit de farmaceutische wereld wordt geklaagd dat de Nederlandse overheid niet voldoende zorgt voor een innovatievriendelijke omgeving. Conservatieve richtlijnen en verzekeringsbeleid bemoeilijken het voorschrijven van nieuwe geneesmiddelen. Jacobs: “Dat vind ik een raar argument. Je hebt het hier over een wereldmarkt, dus wat Nederland betekent als afzetgebied doet er niets toe. Het is logisch dat alle landen bezuinigen op gezondheidszorg. Ik vind niet dat we nu opeens het beleid moeten gaan veranderen en de duurste medicatie moeten gaan voorschrijven, alleen maar om Organon te plezieren. Nederland heeft al op zoveel manieren enorm veel geld gestopt in geneeskundig onderzoek. Ik ben het niet eens met mensen die zeggen dat de farmaceutische industrie in Nederland wordt verwaarloosd. Farma is geen sleutelgebied, maar er is geen ander gebied - zelfs geen van de erkende sleutelgebieden - dat zoveel geld heeft gekregen. Laten we accepteren dat we er niet sterk in zijn en onze beperkte middelen meer richten op gebieden waar we dat wél zijn. Want ook daar zit de concurrentie niet stil.”