Transparantie

Artsen en farmaceutische bedrijven werken al sinds jaar en dag samen. Ze hebben elkaar nodig, bijvoorbeeld voor de ontwikkeling en toepassing van (nieuwe) geneesmiddelen. Maar de ondoorzichtigheid van de bijbehorende financiële banden zijn de politiek en de maatschappij een doorn in het oog. De belangen zijn groot, en de zorg bestaat dat die
belangen misbruik in de hand werken. Daarom maakten de betrokken partijen onlangs afspraken over openbaarheid van geldstromen rond sponsoring en dienstverlening. Transparantie is het sleutelwoord bij deze zelfregulering. De stichting Code Geneesmiddelenreclame (CGR) heeft in nauw overleg met direct betrokkenen (koepels van artsen, apotheken, drogisterijen en van producenten van innovatieve, generieke en zelfzorggeneesmiddelen) een regeling opgesteld, die erop neerkomt dat vanaf 2012 alle financiële banden boven de 500 euro tussen farmaceutische bedrijven en andere partijen (artsen, apothekers) openbaar gemaakt worden. Dat zal gebeuren via een centraal register.
Lode Wigersma van artsenkoepel KNMG juicht de plannen toe. “Artsen hebben aan het idee van transparantie moeten wennen, maar inmiddels staan ze er achter.” Marianne Berrens (UCB Nederland) beschouwt de regeling als een gouden kans voor de farmaceutische industrie om het imago te verbeteren. “Openheid kan het vertrouwen in onze branche terugbrengen.”

Overige dialogen

Lode Wigersma (KNMG)

Een betere gezondheidszorg. Dat is wat Lode Wigersma betreft uiteindelijk de winst van de regeling die op komst is. “Transparantie zal bevorderen dat artsen terughoudend omgaan met financiers. Dat is goed voor de onafhankelijkheid van de besluitvorming.”

Anderhalf jaar geleden riep toenmalig minister Ab Klink van Volksgezondheid op tot transparantie over financiële banden, bij voorkeur via zelfregulering. Lukte dat niet, dan gold de zogeheten Sunshine Act uit de Verenigde Staten als lichtend voorbeeld. Die regelt dat vrijwel alle financiële transacties van farmaceuten aan artsen en wetenschappers gemeld moeten worden. Nederland legt de grens van transacties bij 500 euro. Lode Wigersma is er blij mee. “Dit akkoord past in het streven van de KNMG naar transparantie. Wij vinden het belangrijk om open te zijn over banden met financiers. Die transparantie is uiteindelijk goed voor iedereen.” De KNMG staat dan ook achter de plannen. “Het politieke en maatschappelijke protest tegen de financiële banden tussen industrie en artsen was een belangrijke beweegreden om in actie te komen. Onduidelijkheid daarover is slecht voor het imago van de zorg. Daar moet je als artsenorganisatie iets mee, en dat hebben we dus ook gedaan.” Dat ging niet zonder slag of stoot. “Het is door alle verschillende belangen een lastig dossier”, verklaart Wigersma. “Bedrijven hebben te maken met internationale hoofdkantoren en Europese regelgeving. Het kostte veel tijd om uit te vinden wat daar wel en niet kan. Ook bij artsen ligt het ingewikkeld. Aanvankelijk was er veel twijfel. We hebben tijd nodig gehad om aan het idee te wennen. Daarnaast was het overleg met het ministerie van VWS een complicerende factor. Je hebt daar te maken met politiek en dat is altijd tijdrovend. Al met al was het een ingewikkeld proces.” Maar nu ligt er een plan waarin iedereen zich kan vinden. De winst daarvan is volgens Wigersma dat zowel artsen als industrie aangesproken kunnen worden op de rechtmatigheid van financiële transacties. Het register krijgt een soort waakhondfunctie. Hij verwacht dat vooral politici en journalisten er gebruik van zullen maken. “Dat geeft maatschappelijke druk en dat zal vermoedelijk een zelfcorrigerend effect hebben. Nu gebeurt er veel zonder dat het bekend wordt; geen haan die er naar kraait. Maar als zorgverleners en bedrijven zichzelf en hun gedrag open en bloot op een site terug kunnen vinden, is de kans groot dat ze meer gaan nadenken over dit soort financiële banden. Als je weet dat jouw transactie openbaar wordt, zowel de hoogte van je vergoeding als de inhoud van de tegenprestatie, dan zul je toch even goed nadenken over de vraag of die transactie maatschappelijk gezien acceptabel is. Dat is de kracht van de regeling.”

Papieren tijger
Maar de regeling heeft ook een zwakte. Zij staat of valt met de wil van beide partijen om mee te werken. Als ze er samen voor kiezen om iets onder tafel te regelen, dan kan dat. Is het akkoord daarmee geen papieren tijger? “Zelfregulering is inderdaad afhankelijk van de goede wil van de betrokkenen”, beaamt Wigersma. “Het voordeel is het grote draagvlak nu de regeling niet van bovenaf is opgelegd, maar uit de sector zelf komt. Het nadeel is dat de handhaving beperkt is. De regeling heeft geen verplichtend karakter. De afspraken worden niet afgedwongen of gecontroleerd, dus het is altijd schipperen. Het is in theorie mogelijk om de regeling te omzeilen, misschien zijn er artsen en industrieën die dat doen. Maar daar gaan we, mede door het draagvlak, niet van uit.” Als het gaat om het verwachte effect van de regeling is hij gematigd positief. “Wij doen op andere fronten al jaren met behoorlijk veel succes aan zelfregulering. Ik zie geen reden waarom dat hier anders zal zijn. Iedereen heeft er belang bij, want op het alternatief, wetgeving, zit niemand te wachten.”

Voorschrijfbeleid
Wigersma verwacht dat de transparantie een positieve invloed zal hebben op het voorschrijfbeleid. Dat transacties invloed hebben op de medicijnen die artsen voorschrijven, staat volgens hem wel vast. Hoe groot die invloed is, valt lastig te zeggen: “Het valt te verwachten dat artsen minder beïnvloed zullen worden door de marketing van de industrie, en dat ongewenste beïnvloeding van het voorschrijfgedrag wordt teruggedrongen. Dat zal de kwaliteit van het voorschrijfgedrag vast ten goede komen en dat leidt uiteindelijk tot betere gezondheidszorg. Hoe groot dat effect zal zijn? Geen idee. In elk geval worden de verhoudingen eerlijker. Dat is goed voor de samenleving, voor de gezondheidszorg en uiteindelijk ook voor de artsen.” Overigens geldt het akkoord alleen op Nederlandse bodem. Bij internationale contacten komt het aan op eigen verantwoordelijkheid. Dat is een zwak punt, geeft Wigersma toe. Zou een Europese regeling een oplossing kunnen zijn? “Dat zou wel mooi zijn, maar ik vrees dat dat wat de artsen betreft een heel moeilijk traject zal zijn. Er zijn tussen Noord- en Zuid-Europa grote culturele verschillen in dit soort zaken, die artsen als vrijheid ervaren. Het wordt lastig om dat bij te sturen. Voorlopig zie ik dat nog niet gebeuren.”

Marianne Berrens (UCB)

De farmaceutische wereld worstelt al jaren met haar imago. Terecht of niet, het is een serieus probleem. Juist daarom komt dit akkoord volgens Marianne Berrens van UCB Nederland op het juiste moment. “Transparantie is absoluut in ons voordeel.”

Het imagoprobleem is Marianne Berrens een doorn in het oog. “Wij worden nog te vaak afgeschilderd als geldwolven die artsen omkopen. Dat is absoluut niet aan de orde. Er is in het verleden het nodige misgegaan, maar de sector is hard bezig met hervormingen. Het ‘spiegeltjes- en kraaltjes-tijdperk’ ligt ver achter ons. Er zijn al veel interne regels over de omgang met artsen en andere zorgverleners. Het is hoog tijd dat de beeldvorming wordt aangepast aan de nieuwe realiteit. Dit akkoord helpt daarbij.” Al was het alleen maar omdat het register helder zal maken wat nu precies de aard is van de banden tussen artsen en farmaceutische bedrijven. Die is namelijk heel anders dan het publiek denkt. “Veel mensen hebben het idee dat wij ‘recepten kopen’, maar dat is natuurlijk ondenkbaar. Het gaat niet om het verlenen van gunsten, maar om serieuze dienstverlening. Wij vragen artsen bijvoorbeeld om zitting te nemen in een adviescommissie, een artikel te schrijven of les te geven. Dat zijn normale zakelijke transacties, waarbij artsen voor een gangbaar uurloon diensten verrichten. Zoals een leraar wordt betaald als hij in zijn vrije tijd bijles geeft. Het is goed dat dat eens boven tafel komt.”

Oppoetsen
De farma profiteert op verschillende manieren van meer transparantie. Om te beginnen helpt de regeling het imago op te poetsen. “Ik ben heel blij met de toekomstige openheid, omdat het ons de kans geeft te laten zien wat er nu echt achter de schermen gebeurt. Ik vermoed dat ons dat ‘vrijpleit’. We hebben niets te verbergen. Sterker nog, we kunnen eindelijk aantonen dat in de sector veel minder geld omgaat dan mensen in hun wildste fantasieën denken. Het is prettig als dat zwart op wit staat. Dat zal een hoop discussie schelen.” Een ander voordeel is dat bedrijven bij concurrenten in de keuken kunnen kijken. “Tot nu toe werden afspraken tussen farmabedrijven en artsen achter gesloten deuren gemaakt. Artsen vroegen soms exorbitante bedragen voor hun diensten met het argument dat de concurrent dat ook wilde betalen. Dat konden we tot nu toe niet controleren. Als zwart op wit staat hoeveel ze bij de concurrent krijgen, dan hebben wij iets
in handen om de discussie te voeren. Dat geeft een andere dynamiek. Zo kunnen we niet meer tegen elkaar uitgespeeld worden.” Daarnaast zal het register volgens Berrens aantonen dat de farmaceutische industrie naast commerciële belangen ook oog heeft voor maatschappelijke doelen. Afgezien van zaken met een duidelijk wederzijds financieel belang, gaan farmaceutische bedrijven ook vaak in op verzoeken van artsen om bijvoorbeeld een onderzoeksplek of een extra verpleegkundige te sponsoren. Verder komen er regelmatig sponsorverzoeken rond deelname aan liefdadigheidsacties, zoals bijvoorbeeld Alpe d’Huzes of de Roparun. “Wij hebben dan als industrie geen direct belang, maar doen uit maatschappelijk oogpunt wel mee. Het is goed als het publiek dat ook eens ziet.” Tot slot verwacht Marianne Berrens dat de regeling ook zal gaan fungeren als een soort kwaliteitslabel voor artsen. “Dat is een grappige ‘bijwerking’ voor het publiek. Nu denken mensen vaak: als een arts banden heeft met de farma, deugt hij niet. Maar het ligt genuanceerder. Je kunt er juist vraagtekens bij zetten als iemand die expert is op zijn gebied, géén banden heeft met de farma, of maar met één bedrijf. Hoe meer banden met verschillende bedrijven, hoe meer iemands expertise kennelijk waard is. Daar kun je als patiënt je voordeel mee doen.”

Discussie
Het is de vraag of de maatschappelijke discussie nu bezworen is. “Niet onmiddellijk”, vermoedt Berrens. “Er bestaat veel achterdocht en dat is niet in een klap weg. Zoiets kost tijd. Het ligt ook aan de bril waardoor mensen kijken. Als de een leest dat een arts duizend euro heeft gekregen voor een volle dag nascholing geven, zal hij denken: ‘Dat valt mee’. Terwijl de ander denkt: ‘Zie je wel! Wat een geld!’ Die verschillen blijf je houden. Maar er ligt in elk geval een stevige basis.” Weliswaar gaat het om zelfregulering en ontbreken harde controlemechanismen, maar Berrens is ervan overtuigd dat farmaceutische bedrijven zich aan de regeling zullen houden. “Het is niet in ons belang om dingen onder tafel te schuiven. Er wordt slecht over ons gedacht en dat is niet terecht. We hebben dus alle belang bij openheid. Het kan er alleen maar beter op worden.” Berrens roemt het innovatieve karakter van de regeling. “Deze openbaarheid is nieuw. Wij lopen hiermee voorop en daar mogen we best trots op zijn. Dat zie ik in veel andere sectoren nog niet zomaar gebeuren.” Ze hoopt en verwacht dat de regeling in de toekomst breder getrokken wordt, bijvoorbeeld rond medische hulpmiddelen. “Dat zou een goede zaak zijn. Het onderwerp leeft. Onze Europese brancheorganisatie Efpia promoot dit soort transparantiecodes. Dit zal ongetwijfeld snel ook in andere Europese landen van de grond komen.”